Γιουγκοσλαβική Ελευθέρα Ζώνη Θεσσαλονίκης (ΓΕΖ)

Νομικό Πρόσωπο Δημοσίου Δικαίου

Γιουγκοσλαβική Ελευθέρα Ζώνη Θεσσαλονίκης (ΓΕΖ)

• ΓΕΖ
• ΣΕΖ

• Σερβική Ελευθέρα Ζώνη Θεσσαλονίκης

1913-05-19: ελληνο-σερβική Συνθήκη Συμμαχίας για ίδρυση Σερβικής Ελευθέρας Ζώνης Θεσσαλονίκης| 1923-05-10: νέα ελληνο-σερβική Σύμβαση για τη δημιουργία της Ζώνης και την παραχώρηση χώρου στο λιμάνι| 1924-06-14: Θέση σε ισχύ της Σύμβασης, με διάρκεια 50 ετών.| 1929-10-03: Μετονομασία της Σερβικής Ελεύθερης Ζώνης σε Γιουγκοσλαβική Ελευθέρα Ζώνη Θεσσαλονίκης| 1929-07-01: Έναρξη λειτουργίας Ζώνης| 1940: Διακοπή λειτουργίας| 1953-08-01: Επαναλειτουργία της Ζώνης| 1974-06-15: Λήξη της 50ετούς Σύμβασης| 1975-10-14: Οριστική παύση λειτουργίας της ΓΕΖΘ

Η Γιουγκοσλαβική Ελευθέρα Ζώνη Θεσσαλονίκης (ΓΕΖΘ) αποτέλεσε μία από τις σημαντικότερες διεθνείς εμπορικές συμφωνίες της Ελλάδας με τη Σερβία και αργότερα τη Γιουγκοσλαβία, διαμορφώνοντας τη γεωπολιτική και οικονομική δυναμική της Θεσσαλονίκης κατά τον 20ό αιώνα. Η ιστορία της Ζώνης ξεκίνησε το 1913 με τη Συνθήκη Συμμαχίας μεταξύ Ελλάδας και Σερβίας, η οποία προέβλεπε διαμετακομιστικές διευκολύνσεις για τη Σερβία μέσω του λιμένα της Θεσσαλονίκης για 50 χρόνια.

Το 1914, η ελληνική κυβέρνηση υπό τον Ελευθέριο Βενιζέλο αποφάσισε τη δημιουργία της Ελληνικής Ελευθέρας Ζώνης Θεσσαλονίκης (ΕΕΖΘ), η οποία κάλυπτε το μεγαλύτερο μέρος του λιμανιού. Παράλληλα, η σερβική κυβέρνηση απαίτησε τη δημιουργία μιας Σερβικής Ελευθέρας Ζώνης (ΣΕΖ), στηριζόμενη στη Συνθήκη του 1913. Παρότι η πρώτη διμερής Σύμβαση υπεγράφη στις 10 Μαΐου 1914, δεν επικυρώθηκε από την Ελληνική Βουλή λόγω του ξεσπάσματος του Α' Παγκοσμίου Πολέμου.

Κατά τον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο (1914-1918), η Σερβία χρησιμοποίησε το λιμάνι της Θεσσαλονίκης ως βασικό κόμβο για την εξυπηρέτηση των στρατιωτικών και εμπορικών της αναγκών. Το 1917, η Ελλάδα επέτρεψε τη δημιουργία Σερβικού Γραφείου Εκτελωνισμού στο λιμάνι υπό ελληνική εποπτεία, αλλά χωρίς να έχει ολοκληρωθεί η ίδρυση της Ζώνης.

Το 1923, μετά τη συγκρότηση του Βασιλείου των Σέρβων, Κροατών και Σλοβένων, η Ελλάδα και η Σερβία υπέγραψαν τη Σύμβαση «περί διακανονισμού της διά Θεσσαλονίκης διαμετακομίσεως». Στο πλαίσιο αυτής της συμφωνίας, παραχωρήθηκε για 50 χρόνια χώρος 94.000 τ.μ. στο δυτικό τμήμα του λιμανιού της Θεσσαλονίκης, περιλαμβάνοντας την προβλήτα 2 και το κρηπίδωμα 9 για εξυπηρέτηση των σερβικών εμπορικών πλοίων.

Η Σερβική Ελευθέρα Ζώνη (ΣΕΖ) τέθηκε σε λειτουργία το 1925, με τη διοίκηση της να υπάγεται στο Υπουργείο Οικονομικών του Βασιλείου των Σέρβων, Κροατών και Σλοβένων. Η Ελλάδα διατηρούσε πλήρη κυριαρχικά δικαιώματα, ενώ οι Σέρβοι είχαν ελευθερία τελωνειακής και εμπορικής δραστηριότητας.

Το 1929, μετονομάστηκε σε Γιουγκοσλαβική Ελευθέρα Ζώνη Θεσσαλονίκης (ΓΕΖΘ), μετά τη μετονομασία του Βασιλείου σε Βασίλειο της Γιουγκοσλαβίας. Η απόφαση αυτή ελήφθη αυτοβούλως από τους Γιουγκοσλάβους, χωρίς προηγούμενη διαβούλευση με την ελληνική κυβέρνηση.

Κατά τη δεκαετία του 1930, η ΓΕΖΘ αναπτύχθηκε σημαντικά, με τον όγκο εμπορευμάτων που διακινούνταν μέσω αυτής να φτάνει περίπου 1.800.000 τόνους ετησίως. Οι βασικές εξαγωγές της Γιουγκοσλαβίας περιλάμβαναν μεταλλεύματα μολύβδου, χρωμίου, ψευδαργύρου, ενώ οι εισαγωγές περιλάμβαναν σιτηρά, ζάχαρη, βαμβάκι και βιομηχανικό εξοπλισμό. Παράλληλα, αναπτύχθηκαν και 140 σερβικές εμπορικές εταιρείες στη Θεσσαλονίκη, ενώ το 1925 ιδρύθηκε το Σερβικό Εμπορικό και Βιομηχανικό Επιμελητήριο Θεσσαλονίκης.

Κατά τη διάρκεια του Β' Παγκοσμίου Πολέμου, η Ζώνη υπέστη σοβαρές καταστροφές. Το 1941, τα ναζιστικά στρατεύματα κατέλαβαν τη ΓΕΖΘ, μετατρέποντάς την σε ναυτική βάση και ανθυποβρυχιακό κέντρο. Το 1944, οι Γερμανοί κατέστρεψαν μεγάλο μέρος των εγκαταστάσεων, κατεδαφίζοντας αποθήκες, αποβάθρες και σιδηροδρομικές γραμμές, ενώ λεηλάτησαν και το αρχείο της Ζώνης.

Μετά τον πόλεμο, η Γιουγκοσλαβία επανέκτησε το δικαίωμα χρήσης της Ζώνης το 1953, ύστερα από διμερείς διαπραγματεύσεις με την ελληνική κυβέρνηση. Την περίοδο 1953-1974, η Ζώνη γνώρισε νέα ακμή, με τη διακίνηση εμπορευμάτων να κορυφώνεται το 1966. Οι βασικές εξαγωγές αφορούσαν ξύλο, μεταλλεύματα και αγροτικά προϊόντα, ενώ οι εισαγωγές προέρχονταν κυρίως από χώρες όπως οι ΗΠΑ, Ιταλία, Αίγυπτος και Ανατολική Γερμανία.

Το 1974, η ελληνική κυβέρνηση ανακοίνωσε ότι δεν θα ανανεώσει τη σύμβαση του 1923, με τη λειτουργία της Ζώνης να τερματίζεται οριστικά στις 14 Οκτωβρίου 1975. Με τη νέα σύμβαση του 1975, η διαμετακόμιση των γιουγκοσλαβικών εμπορευμάτων ενσωματώθηκε στη γενική εμπορική λειτουργία του λιμένα της Θεσσαλονίκης, σηματοδοτώντας το τέλος της Γιουγκοσλαβικής Ελευθέρας Ζώνης.

Θεσσαλονίκη, Ελλάδα: Κύρια τοποθεσία και έδρα της Γιουγκοσλαβικής Ελευθέρας Ζώνης, στο λιμάνι της Θεσσαλονίκης, (Δυτικό Τμήμα, προβλήτα 2 και κρηπίδωμα 9).
Βελιγράδι, Γιουγκοσλαβία: Κέντρο εμπορικών και διοικητικών αποφάσεων για τη λειτουργία της Ζώνης.

νομικό πρόσωπο δημοσίου δικαίου

Διαμετακομιστικό εμπόριο: Διευκόλυνση εμπορίου μεταξύ Γιουγκοσλαβίας και εξωτερικών αγορών μέσω Θεσσαλονίκης.
Αποθήκευση και μεταφορά εμπορευμάτων: Διαχείριση προϊόντων όπως μεταλλεύματα, σιτάρι, βαμβάκι, αλάτι και βιομηχανικά αγαθά.
Σιδηροδρομική και λιμενική διασύνδεση: Διακίνηση φορτίων μεταξύ λιμανιού και γιουγκοσλαβικού σιδηροδρομικού δικτύου.
Διοικητικές και τελωνειακές υπηρεσίες: Οργάνωση εισαγωγών και εξαγωγών υπό γιουγκοσλαβική τελωνειακή διοίκηση.

1. 1913-05-19 – Ελληνο-σερβική Συνθήκη Συμμαχίας

   • Προέβλεπε την πλήρη ελευθερία του σερβικού εμπορίου μέσω του λιμένα της Θεσσαλονίκης για 50 χρόνια.

2. 1914-05-10 – Σύμβαση Αθηνών

   • Προέβλεπε τη δημιουργία της Σερβικής Ελεύθερης Ζώνης, υπό ελληνική διοίκηση και τελωνειακή νομοθεσία, αλλά δεν επικυρώθηκε λόγω του Α' Παγκοσμίου Πολέμου.

3. 1923-05-10 – Σύμβαση Βελιγραδίου «περί διακανονισμού της διά Θεσσαλονίκης διαμετακομίσεως»

   • Παραχωρούσε στη Σερβία έκταση 94.000 τ.μ. στο λιμάνι της Θεσσαλονίκης, ιδρύοντας επίσημα τη Σερβική Ελεύθερη Ζώνη.

4. 1924-05-30 – Τροποποίηση Σύμβασης (Αθήνα)

   • Η Σερβική Βουλή επικύρωσε τη Σύμβαση του 1923, με τροποποιήσεις που αφορούσαν τη διοίκηση της Ζώνης.

5. 1926-08-17 – Νέα Ελληνο-σερβική Σύμβαση (Αθήνα)

   • Υπό τη δικτατορία Πάγκαλου, η σύμβαση παραχωρούσε εκτεταμένα προνόμια στη σερβική πλευρά, δημιουργώντας μια αυτόνομη οικονομική ζώνη υπό αδύναμη ελληνική επίβλεψη.

6. 1929-03-17 – Σύμβαση Γενεύης

   • Αναθεώρηση των προηγούμενων συμφωνιών, ενίσχυση του ελέγχου της ελληνικής πλευράς και ενσωμάτωση ρυθμίσεων για τελωνειακά, σιδηροδρομικά και λιμενικά θέματα.

7. 1934-07-06 – Ελληνοσερβική Εμπορική Σύμβαση

   • Προκαλεί αντιδράσεις στην ελληνική πλευρά καθώς δεν αντιμετώπιζε τα ζητήματα των εμπορικών τελών υπέρ των ελληνικών προϊόντων.

8. 1950-04-15 – Συμφωνία Ελλάδας-Γιουγκοσλαβίας για την επαναλειτουργία της ΓΕΖΘ

   • Υπό την πίεση των ΗΠΑ και του Ψυχρού Πολέμου, η Ελλάδα συμφώνησε να επιτρέψει ξανά τη χρήση της Ζώνης από τη Γιουγκοσλαβία.

9. 1953-06-27 – Διάταγμα Ομοσπονδιακής Λαϊκής Δημοκρατίας της Γιουγκοσλαβίας

   • Αναδιοργάνωση της ΓΕΖΘ, με κρατική επένδυση 200 εκατομμυρίων δηναρίων και 100 εκατομμυρίων δολαρίων για την ανοικοδόμηση των υποδομών της.

10. 1974-06-15 – Τερματισμός της 50ετούς Σύμβασης του 1923

    • Η ελληνική κυβέρνηση αποφάσισε τη μη ανανέωση της σύμβασης, με στόχο την ενσωμάτωση της γιουγκοσλαβικής διαμετακόμισης στη γενική λειτουργία του λιμένα.

11. 1975-02-03 – Νέα Ελληνο-Γιουγκοσλαβική Συμφωνία

    • Το γιουγκοσλαβικό εμπόριο ενσωματώθηκε στην Ελληνική Ελεύθερη Ζώνη Θεσσαλονίκης (ΕΕΖΘ), καταργώντας το προηγούμενο ειδικό καθεστώς της ΓΕΖΘ.

12. 1975-10-09 – Τελική Επικύρωση και Παύση της ΓΕΖΘ

    • Η Σύμβαση τέθηκε σε ισχύ και η Ζώνη σταμάτησε να λειτουργεί στις 14 Οκτωβρίου 1975.

13. 1983-10-09 – Αυτόματη παράταση της Συμφωνίας του 1975

    • Η συμφωνία παρατάθηκε για πέντε επιπλέον έτη, έως το 1990.

14. 1993-10-06 – Επίσημη καταγγελία της Συμφωνίας του 1975 από την Ελλάδα

    • Η Ελλάδα αποφάσισε να λήξει το προνομιακό καθεστώς της Γιουγκοσλαβικής διαμετακόμισης, ολοκληρώνοντας οριστικά τη λειτουργία της ΓΕΖΘ.

15. 1995-05-15 – Απόρριψη αιτήματος για νέα Ελεύθερη Ζώνη

    • Η Γιουγκοσλαβία ζήτησε την ίδρυση νέας Ζώνης στο λιμάνι της Θεσσαλονίκης, αλλά το ευρωπαϊκό νομικό πλαίσιο το απαγόρευσε.

Η Γιουγκοσλαβική Ελευθέρα Ζώνη Θεσσαλονίκης ιδρύθηκε στο πλαίσιο των διακρατικών οικονομικών και πολιτικών συμφωνιών μεταξύ Ελλάδας και Σερβίας, με στόχο την εξυπηρέτηση των εμπορικών συμφερόντων της Σερβίας και αργότερα της Γιουγκοσλαβίας.

Η λειτουργία της Ζώνης αποτέλεσε διπλωματική και οικονομική πρόκληση, καθώς προσέφερε εμπορικά οφέλη στη Γιουγκοσλαβία, αλλά συχνά θεωρήθηκε επιζήμια για τα ελληνικά συμφέροντα. Οι διπλωματικές εντάσεις για τη ΓΕΖΘ οδήγησαν σε πολιτικές κρίσεις και επηρέασαν τη σχέση Ελλάδας-Γιουγκοσλαβίας, ιδιαίτερα στη διάρκεια της δικτατορίας Πάγκαλου (1926) και κατά την περίοδο του Εμφυλίου Πολέμου και του Ψυχρού Πολέμου (1946-1953).

Η στρατηγική σημασία της ΓΕΖΘ αναδείχθηκε μέσα από γεωπολιτικούς ανταγωνισμούς στα Βαλκάνια. Η Ελλάδα χρησιμοποίησε τη Ζώνη ως μέσο διαπραγμάτευσης, ενώ η Γιουγκοσλαβία την αντιμετώπισε ως εργαλείο ενίσχυσης της παρουσίας της στη Νότια Βαλκανική.

Μετά την κατάργησή της το 1975, η εμπορική διαμετακόμιση της Γιουγκοσλαβίας μέσω Θεσσαλονίκης συνεχίστηκε, αλλά εντάχθηκε στην Ελληνική Ελευθέρα Ζώνη Θεσσαλονίκης (ΕΕΖΘ), χωρίς προνομιακή μεταχείριση.

Η ιστορία της ΓΕΖΘ αναδεικνύει τη διαρκή γεωπολιτική σημασία της Θεσσαλονίκης ως κόμβου εμπορίου και διαμετακόμισης στα Βαλκάνια, αλλά και τις προκλήσεις της ελληνο-γιουγκοσλαβικής συνεργασίας κατά τον 20ό αιώνα.

ΔΙΠΚΑΕ (ΝΦΠΟ)

Αναθεωρημένο

Ελάχιστο

Δημιουργήθηκε στις 2021-11-18
Αναθεωρήθηκε στις 2025-03-14

• Ελληνικά

• Ελληνικό

1. Γεώργιος Σαμιώτης, Φωτεινή-Χαριτίνη Πρέκα – Ο διεθνής ρόλος του λιμένα της Θεσσαλονίκης διαχρονικά και οι σύγχρονες προοπτικές του στο πλαίσιο της «Συμφωνίας των Πρεσπών» (2018) και του Δικαίου της Θάλασσας.
2. Bakić, Dragan – The port of Salonica in Yugoslav foreign policy 1919-1941. Balcanica 43 (2012): 191-219.
3. Mouzakiti, Aggeliki – Reports on Yugoslavia in the press of Thessaloniki, 1924-1929. Balkan Studies 45.1 (2004): 135-144.
4. Srougo, Shai – Core–Periphery Interactions in the Late and Post-Ottoman Periods: Dependency and the Uneven Development of Thessaloniki: 1870–1936. European Review 21.03 (2013): 422-434.
5. Πρακτικά Λιμενικού Ταμείου Θεσσαλονίκης (ΛΤΘ) – Αρχεία συνεδριάσεων (1914-1975).
6. Δ.Γ. Παπαμιχαλόπουλος – Η Ελευθέρα Σερβική Ζώνη Θεσσαλονίκης, Αθήνα, 1953.
   Ιωάννης Κ. Βασδραβέλλης – Ο Λιμήν της Θεσσαλονίκης, Θεσσαλονίκη, 1959.
7. UGOSLOVENSKA SLOBODNA ZONA U SOLUNU 1945-1976, Biblioteka informativnih sredstava.
8. Εφημερίδα «Μακεδονία» – Άρθρα για τη ΓΕΖΘ, 1934, 1936, 1974.
9. Αρχείο ΟΛΘ – Στατιστικά δεδομένα για εμπορική κίνηση (1929-1975).
10. Πρακτικά Συμβουλίου Οργανισμού Λιμένος Θεσσαλονίκης (ΟΛΘ) – Αποφάσεις για τη λειτουργία της ΓΕΖΘ (1953-1975).

Δημιουργήθηκε και αναθεωρήθηκε από τον Κώστα Παλούκη, υπεύθυνο Ιστορικού Αρχείου ΟΛΘ Α.Ε.